Ja, maar ik heb ook gelezen dat…

Ik begin er goed in te worden in gesprekken die mensen eruit te halen die over de pandemie alleen Facebook lezen.

Toen in 2012 het CERN in Genève aankondigde het bestaan van het higgsboson te kunnen aantonen, publiceerde het weekblad The Economist een extra bijlage gewijd aan dat elementaire deeltje en aan het unieke onderzoekscentrum dat het CERN is. Het CERN is vooral uniek, schreef The Economist, omdat het een van de weinige plaatsen op aarde is waar mensen bereid zijn hun mening bij te stellen wanneer ze geconfronteerd worden met feiten.

We hebben er wel allemaal eens last van, van allen dat te horen wat we willen horen. Te zien wat we willen zien. “All lies and jest. Still a man hears what he wants to hear and disregards the rest,” zongen Simon and Garfunkel in “The Boxer” (1970). We filteren vervelende informatie uit onze omgeving soms weg uit trots, uit koppigheid, uit onverschilligheid, soms ook tegen beter weten in of uit noodzaak, omdat het even moet of niet anders kan.

Het wordt een andere zaak wanneer we echt op zoek gaan naar informatie om onze opinie of stelling te bevestigen. Perfect legitiem, zolang we bereid zijn om onze opinie of stelling ook bij te stellen als we andere feiten vinden. Minder legitiem wanneer we alles wat niet in ons straatje past, negeren. Dan treedt confirmation bias op. Selectief zoeken en bewaren van informatie. Een selectief geheugen. Selectief informatie interpreteren. Met andere woorden, de neiging om de waarheid, de open discussie en de open geest geweld aan te doen om vast te houden aan het eigen gelijk.

Het fenomeen doet zich voor in alle middens: politieke, maatschappelijke, economische, maar ook – zelfs – in wetenschappelijke en academische middens. Privé kennen we allicht ook iemand (een ander) die het eigen gelijk koste wat wil bevestigd ziet.

Allemaal menselijk. Tot de algoritmes hun intrede doen. De commerciële zoekmachines (er is er in de praktijk één dominant) presenteert zoekresultaten nu in de eerste plaats gericht op de persoon die zoekt in plaats van op het gezochte onderwerp. En ze toont een suggestielijst van wat anderen veel hebben gezocht van zodra je het eerste woord hebt ingetikt. Suggesties die vaak al korte routes zijn naar desinformatie.

Sociale media (er zijn er in de praktijk maar een paar dominant; ik noem hier vooral Facebook, YouTube en Instagram) selecteren de berichten die u te zien krijgt op basis van de duizenden kenmerken en gegevens die ze over u hebben. Algoritmes bepalen wat u zal interesseren op basis van wat u eerder hebt bekeken, geliket of gedeeld, en van wat uw vrienden bekijken, liken en delen.

Probleem is dat niemand weet hoe die algoritmes werken. Een beetje inzicht hoe het allemaal begonnen is, krijg je in de Netflix-documentaire The Social Dilemma. Zeker is wel, en daar zijn nu genoeg studies en rapporten over, dat de algoritmes opiniebevestigend werken én tegelijkertijd mensen sturen naar extremere informatie. Leuke foto´s en filmpjes gaan in razend tempo viraal – dat andere viraal – haatberichten, samenzweringstheorieën, extreme ideeën en ontkenners van universele waarheden doen dat ook. Het ledenaantal, bijvoorbeeld, van de Flat Earth Society stijgt nog altijd.

Ander gelijktijdig probleem is dat de sociale media voor een groeiend deel van de bevolking de enige nieuws- en informatiebron aan het worden is. Informatiebronnen zonder de professionaliteit van een redactie, zonder filter, zonder feitencontrole. De ‘traditionele’ media – pers, radio, tv – staan onder zware commerciële druk, ook en vooral omdat ze van reclame-inkomsten afhankelijk zijn, waarvan nu driekwart naar twee Amerikaanse bedrijven vloeit. Alleen reclame-onafhankelijke media, zoals Apache, Médiapart of De/The Correspondent kunnen voluit waarheidsgetrouw gaan, maar met beperkte middelen en, hoe succesvol ook, voor een beperkt publiek.

Er is niets onschuldigs meer aan. De confirmation bias wordt georganiseerd: Met verslavende algoritmes wordt informatie zonder enig respect voor waarheid of mensenrechten tot desinformatie vervormd en selectief viraal verspreid. En vrijwel zonder mogelijkheid tot reparatie of rechtzetting. Fake news, tot het vertrouwen in informatie tout court ondergraven is.

Het gaat al lang niet meer om de soms bijna charmante koppigheid van het individu dat bevestiging zoekt voor het eigen gelijk – was het maar zo eenvoudig. Het wordt moeilijk met een open geest in het leven te staan als je niet meer weet hoe je gemanipuleerd wordt.

Sinds de pandemie ons leven, onze informatie, onze contacten en onze conversaties heeft veranderd, zie ik persoonlijk langzaam een patroon ontstaan. Nog te weinig waarnemingen en te weinig gedocumenteerd om wetenschappelijk en representatief te zijn – en dat is niet mijn ambitie.

Ik begin er namelijk goed in te worden in gesprekken die mensen eruit te halen die over de pandemie alleen Facebook lezen. Mensen die dan in de conversatie zeggen, klein voorbeeldje: “Ja, maar ik heb ook gelezen dat de Chinezen in oktober al een vaccin hadden.” Waar gelezen? Op Facebook. Want zeg nu zelf, wie vertrouwt nu nog de overheid, de wetenschappers, de kranten.

Vroeger zou ik van die personen mentaal afstand hebben genomen. Nu verkies ik ook fysieke afstand. Een meter of twee.

Dit artikel verscheen eerst in de Bladen voor Documentatie 2020/3-4 in december 2020, publicatie van de Belgische Vereniging voor Documentatie.

Author: Toon Lowette

Toon Lowette started working in online publishing in 1982 as researcher, publisher and consultant, after six years as economics jourmalist. In July 2018, he retired and moved from Belgium to Spain, (among other things) important interest areas are privacy, protection of personal data, the right to oblivion, and democracy.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.