Het hellend vlak van het vaccinatiepaspoort

Is een avondje uit het prijsgeven van medische gegevens waard? Het hellend vlak van het vaccinatiepaspoort.

Als je bereid bent een persoonlijk medisch gegeven – vaccinatie tegen Covid-19 – openbaar te maken om naar bioscoop of restaurant te gaan, hoeveel medische gegevens ben je dan bereid weg te geven voor belangrijker redenen?

Om te beginnen: dit gaat even niet over buitenlandse reizen. Voor sommige reizen zijn inentingen vereist of verstandig, en dat is al lang zo. Nu ook geldt dat landen – of regio’s – een negatieve Covid-test kunnen vragen. In veruit de meeste gevallen is een buitenlandse reis een keuze. Er zijn weinig omstandigheden waarin mensen door anderen verplicht kunnen worden naar het buitenland te reizen, en dan nog kunnen (of moeten) risico’s en voorwaarden kunnen worden afgesproken.

Dit gaat over het zogenoemde “rijk van de vrijheid” dat Covid-gevaccineerden zouden mogen betreden. Ik heb het al eerder gehad over de discriminatie door individuele rechten toe te kennen voor iedereen de kans op vaccinatie heeft gehad. Dus nog voor je de vrije keuze hebt.

Is het met het vaccinatiepaspoort zoals met Ryanair: je betaalt wat meer en dus mag je prioritair boarden?

En dus de vraag: wil ik voorrang en uit de rij naar voor kruipen? Is het met het vaccinatiepaspoort zoals met Ryanair: je betaalt wat meer en dus mag je prioritair boarden?

Hier, een absoluut niet ondenkbare stap verder, even een paar andere bedenkingen. Stel, je vindt het normaal dat je een element van je medisch dossier prijsgeeft om naar de bioscoop, op restaurant, naar een concert of naar een gevaccineerdenfeestje te gaan.

Waarvoor ben je dan nog meer bereid andere medische gegevens prijs te geven? Met welke argumenten hou je dan volgende situaties tegen?

  • Werkgevers die heel benieuwd zijn naar medische aandoeningen en historiek bij sollicitaties. Het mag niet, maar als ze keuze hebben uit sollicitanten en ze menen uit wat je op sociale media over jezelf vertelt (en kijken doen ze sowieso, op Facebook, LinkedIn, Twitter, Instagram…), dat ze nieuwsgierig worden naar medische gegevens, wat zeg je dan, wat doe je dan? “Voor de bioscoop gaf ik dat weg, maar niet voor deze job.” Zoiets?
  • Verzekeringsmaatschappijen surfen de sociale media ook af op gedrag van mensen die levensverzekeringen of gewaarborgd inkomen of andere aanvragen. Of die met een medische schadeclaim komen. Ze weten uit je sociale media dat je Fitbit of Strava gebruikt en ze willen daar toch wat gegevens uit. Wat zeg je dan, wat doe je dan: “Voor een avondje restaurant geef ik graag medische informatie prijs, maar voor die levensverzekering of die schadevergoeding vertel ik u lekker niets”?
  • Banken zijn meesters in het afwijzen of duurder maken van leningen voor elk risico dat ze vermoeden. En zeker hypotheken of renovatieleningen op lange termijn. Wat zeg je dan, wat doe je dan? Ga je toegeven dat je voor dat avondje feesten dat je op sociale media gedeeld hebt, wel je vaccinatie ingeroepen hebt, en dan met stalen gezicht gegevens weigeren te geven aan een bankier die beter is in stalen gezichten? En je renovatie op de helling zetten?

Het zijn maar een paar vragen. Zijn we de verhoudingen verloren in het gebruiksgemak van al die gratis online comfort- en entertainmentdingetjes die we onzichtbaar en zonder dat we het voelen, betalen met onze gegevens?

Ja, best mogelijk dat we dat individueel nog voor mekaar krijgen of andere keuzes kunnen maken. Maar als een groot deel van de bevolking het medisch geheim ineens niet meer zo dringend vindt en inruilt voor vertier op korte termijn, wat houdt de wetgever dan tegen als de volgende keer privacy en bescherming van medisch dossier ter sprake komt in het parlement? Ja, er is een wetsvoorstel om verzekeraars te verbieden Fitbit en andere te laten meespelen in het bepalen van de prijs van een premie. Het is nog niet goedgekeurd, maar wat er in andere landen aan de hand is, stemt niet optimistisch. En verzekeraars kennen de wandelgangen van de wet heel goed.

Het zijn maar een paar voorbeelden, en allicht zijn er andere en meer concrete te bedenken.

Het zijn illustraties van een hellend vlak van schijnbaar pijnloos afstaan van persoonlijke gegevens, en wat we afstaan in nieuwe gewoonten krijgen we niet terug.

Voor ieder van ons, echt, voor ieder van ons komen er momenten dat we zouden willen dat onze persoonsgegevens, onze persoonlijke integriteit, beter beschermd was.

Niet omdat we iets te verbergen hebben. Maar omdat niemand anders er zaken mee heeft. Want als privacy iets betekent, dan is het vooral het recht om gerust gelaten te worden, het recht om je eigen gordijnen dicht te trekken, het recht om vergeten te worden.

Nee, dat vaccinatiepaspoort is écht geen goed idee.

Vaccinatiepaspoort? Vaccinatie kan geen nieuwe individuele rechten doen ontstaan

Vaccinatie geeft toegang tot collectieve vrijheden, niet tot premature persoonlijke privileges.

De Covid-19-vaccinatie is niet verplicht. Daaruit vloeit voort dat niemand verplicht kan worden aan te tonen dat hij of zij gevaccineerd is. Daaruit vloeit voort dat er geen vaccinatiepaspoort kan komen. Voor juristen en andere experten is dit een duidelijke zaak. Vlaams minister van Volksgezondheid Wouter Beke liet in Het Journaal verstaan dat er nog een debat over nodig is. Fout, Beke, dit gaat over fundamentele mensenrechten.

Donderdagavond 3 december 2020, in Het Journaal op VRT eindigt het interview met Wouter Beke aldus:

Decoutere: “Is dat wettelijk? Kan een festivalorganisator zeggen: u bent niet gevaccineerd, u kan niet binnen. Of is daar wetgeving voor nodig?”

Beke: “Dat is nog een andere vraag, natuurlijk. Kan het ene als een voorwaarde voor andere zaken worden beschouwd? Dat zullen we in de komende maanden moeten bekijken. Dat is huiswerk dat nog moet gebeuren. Maar alleszins zal men zelf ook wel kunnen kijken via [de online registratiedatabank Vaccinet] of men effectief geregistreerd is wanneer men gevaccineerd is.”

Dit had het antwoord van de minister van Volksgezondheid kunnen en moeten zijn:

“Neen, die festivalorganisator mag dat niet vragen of opleggen. Net zoals werkgevers, winkeliers, horeca, scholen, vliegmaatschappijen, verzekeringen of wie dan ook. Of u gevaccineerd bent of niet, is van groot belang voor de volksgezondheid, en volksgezondheid is een collectief recht. Maar of u gevaccineerd bent of niet, valt ook onder een persoonlijk recht, dat van de bescherming van uw medisch dossier en uw persoonsgegevens. Vergeet ook niet dat de vaccinatie niet verplicht is en dat niemand door een vaccinatiebewijs te eisen, op u druk kan uitoefenen. Dat zou onwettelijke discriminatie zijn.”

Technisch zou het geen wezenlijk probleem zijn vaccinatiebewijzen uit te delen. Vlaanderen heeft de vaccinatieregistratie ondergebracht in de Vaccinet-databank. Het is best doenbaar om die open te stellen zodat festivals, werkgevers, winkeliers, horeca, scholen, vliegmaatschappijen, verzekeringen of wie dan ook kunnen nagaan of ik mij heb laten vaccineren tegen Covid-19. Of iedereen een persoonlijk attest te laten afprinten of downloaden in een app op de telefoon.

Het is evenwel niet omdat iets technisch mogelijk en haalbaar is, dat het goed en rechtvaardig is.

Wouter Beke heeft in Het Journaal twijfel gezaaid. Erger, eigenlijk, hij heeft laten uitschijnen dat er een debat over moet worden gevoerd en dat de regering(en) daarover nog een beslissing moeten nemen. Dat is niet zo. Er zijn wetten die dat regelen.

Nu zullen er veel mensen het intuïtief logisch vinden dat zij wel mogen weten of hun buur of collega of klant gevaccineerd is. En veel mensen zullen vinden dat tegenover de inspanning van de vaccinatie ook wel een persoonlijke snellere uitweg uit de beperkte bewegingsruimte mag staan. Festivals, werkgevers, winkeliers, horeca, scholen, vliegmaatschappijen, verzekeringen en vele anderen zullen het op het eerste gezicht logisch vinden dat zij hun instellingen en handel stilaan op gang kunnen trekken met gezonde mensen. Er komt trouwens nu al komt er een kleine business op gang van apps, zoals Resengo https://www.retaildetail.be/nl/news/algemeen/nieuwe-tracerings-app-maakt-veilig-heropenen-retail-en-horeca-mogelijk, die bijv. horecazaken meer zicht op de coronagegevens van bezoekers wil geven.

Er kan geen misverstand zijn. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie en de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG of GDPR) van de Europese Unie laten er geen twijfel over bestaan: zij erkennen het respect voor en de bescherming van persoonlijke gegevens over gezondheidstoestand, dna, biometrische of andere kenmerken. Vaccinatie valt daaronder.

De bescherming is wat juristen een gekwalificeerd recht noemen, wat wil zeggen dat overheden er onder specifieke voorwaarden van de algemene regel kunnen afwijken, met name voor een algemeen belang als volksgezondheid. Daar komen dan de nodige toetsen met wettelijkheid en proportionaliteit bij kijken, en ook een gelegitimeerd belang zoals economisch welzijn. En ook, niet onbelangrijk: afwijkingen moeten de kleinst mogelijke haalbare impact hebben op de persoonsrechten. Er is al heel wat rechtsspraak die verduidelijking heeft gegeven. En vooral de GDPR wijst aan welke voorwaarden moeten ingebouwd zijn in het ontwerp van apps en online toepassingen – voorwaarden waaraan de Corona Alert app van de overheid bijv. aan voldoet.

In het geval van een vaccinatie-attest is een eerste belangrijke opmerking alvast dat bekendmaking, zeker in het begin van de vaccinatieperiode, impact heeft op een enorm aantal mensen: in de eerste maanden zal bijna niemand gevaccineerd en bijna iedereen nog niet oké zijn. Als de verhoopte 70% vaccinatie bereikt wordt, zou nog altijd een zeer aanzienlijk deel van de bevolking nog niet oké zijn. 30% mensen met minder rechten is nog heel ver van de kleinst mogelijke impact op de persoonsrechten.

Een tweede vaststelling: de vaccinatie is vrijwillig. En dat lijkt mij verstandig. We hebben gezien hoe de motivatie om zich aan verplichtingen te houden in deze pandemie zeer wisselend kan zijn. Meer weerstand oproepen lijkt niet wijs. Uit wettelijke vrijwilligheid volgt dat wettelijk niemand druk mag uitoefenen. Een voorbeeld daarvan is de vrijwilligheid bij de Corona Alert-app, waar een werkgever bijv. de installatie van de app niet mag eisen. Gevolg: vaccinatiepaspoort is geen goed idee.

Verder houdt een snelle en brede invoering van een technisch veiligheidsrisico in. Datadiefstal en fraude kan zeer verleidelijk zijn wanneer er persoonlijke voordelen aan verbonden lijken.

Ten slotte komen we op het belangrijke vlak van de beperking van de persoonlijke vrijheid.

Er wordt vaak verwezen naar China, en nee, er zijn bij ons weinig voorstanders van het systeem van sociale score die voor elke persoon uitmaakt in welke mate het maatschappelijke leven open staat of gaat bij gedrag dat de overheid als goed normeert. Maar ook elders zijn er gevallen van naming and shaming. In Zuid-Korea worden mensen door familie, buren, werkgevers en andere actief buitengesloten en gestigmatiseerd als neveneffect van de technologische maatregelen van de overheid via de smartphone. In Estland, binnen de EU, zijn controversiële QR-codes van toepassing om toegang te krijgen tot werk, horeca en andere. En minstens in Italië, het VK, de VS en Chili is de invoering van een Covid-paspoort al overwogen.

Medisch gezien kan het een hele tijd duren vooraleer vaccinaties de samenleving immuun hebben gemaakt (afgezien nog van de vele resterende onzekerheden over de duur van de immuniteit en de effectiviteit van de verschillende vaccins). Overigens is er een prioritering in de vaccinatie en hebben individuele personen dus slechts een beperkte invloed op het tijdstip dat ze een vaccinatie kunnen krijgen.

Tot er een voldoende niveau van immuniteit en zekerheid is bereikt, mogen de persoonlijke vrijheden – mobiliteit, werk, winkelen, ontspanning enz. – niet per individu worden ingeperkt of onder druk komen. Zo niet staat de poort open voor discriminatie, stigmatisatie, ongelijkheid, fraude en gebruik van privileges. Zo niet gaan financieel en sociaal kwetsbare groepen – die al meer te lijden krijgen onder de pandemie – bijkomend zware gevolgen ondervinden. De ongelijkheid zal nog toenemen voor mensen in armoede, met een beperkt sociaal netwerk en met minder toegang tot informatie.

Ik kan mij voorstellen dat de druk groot zal zijn om gezond verklaarde mensen economisch actiever te laten zijn, lees: laten winkelen, op locatie werken, reizen, ontspannen. Dergelijke druk zal paradoxaal genoeg de discriminatie en ongelijkheid in persoonlijke vrijheden alleen maar duidelijker maken: sommigen mogen vroeger meer dan anderen.

Ik breek er een lans voor dat experten aan politici en politici aan ons allemaal duidelijk maken dat vaccinatie het belangrijkste maar slechts één van de middelen is om stilaan de pandemie onder controle te krijgen.

Duidelijk maken dat versoepelingen kunnen niet individueel zijn. We are in it together. Vaccinatie kan geen nieuwe individuele rechten doen ontstaan.

Dat moeten m.i. politici nu snel en helder aan de bevolking duidelijk maken.

Dat is waarover de Vlaamse minister van Volksgezondheid heeft geflaterd. Overigens belet er ook niets de nieuwsredactie van Het Journaal zich te informeren bij experten en meer pertinente vragen te stellen over dit onderwerp.

Dit artikel verscheen eerst bij Apache.be op 4 december 2020